دستیابی به رده پایدار سلولهای بنیادی انسانی برای پایش سلولهای پیشساز شبکیه: افقی نوین در درمان بیماریهای تحلیلبرنده بینایی
در بسیاری از اختلالات تحلیلبرنده بینایی، سلولهای عصبی شبکیه بهصورت غیرقابل بازگشت آسیب میبینند. از آنجا که این سلولها در انسان ظرفیت بسیار محدودی برای تکثیر و ترمیم دارند، پیامد نهایی اغلب به کاهش شدید و پیشرونده بینایی منجر میشود. درمانهای موجود عمدتاً ماهیت حمایتی داشته و تنها میتوانند سرعت پیشرفت بیماری یا شدت علائم را تا حدی کاهش دهند، نه آنکه بازسازی واقعی بافت عصبی شبکیه را رقم بزنند. در این میان، سلولهای پیشساز شبکیه (Retinal Progenitor Cells; RPCs) مشتق از سلولهای بنیادی جنینی انسانی (hESCs) بهعنوان یکی از امیدبخشترین گزینهها برای درمان بیماریهای تحلیلبرنده شبکیه مطرح شدهاند. با این حال، نرخ تکثیر محدود RPCها و دشواری پایش دقیق وضعیت تمایزی آنها، از چالشهای اساسی در تأمین تعداد کافی و عملکردی این سلولها برای کاربردهای درمانی بهشمار میرود.
در مطالعهای جدید که در تاریخ ۵ فوریه ۲۰۲۶ در نشریه بین المللی و معتبر In Vitro Cellular & Developmental Biology – Animal با منتشر شده است، پژوهشگران پژوهشکده زیستفناوری پژوهشگاه رویان با همکاری دانشگاه تبریز شامل نگین نعمتبخش، پندار شجاعی، دکتر محمدحسین نصراصفهانی، عاطفه عاطفی، نگار حسینی، دکتر فرشته کرمعلی و دکتر رضا صفرعلیزاده، رویکردی نوآورانه برای پایش و بهینهسازی شرایط کشت RPCها ارائه دادهاند.
در این پژوهش، یک رده پایدار سلولهای بنیادی جنینی انسانی طراحی و ایجاد شد که در آن ژن گزارشگر EGFP تحت کنترل پروموتر انسانی RAX—یکی از نشانگرهای کلیدی و اختصاصی سلولهای پیشساز شبکیه—قرار دارد. این سامانه گزارشگر امکان ردیابی زنده و دقیق فرآیند تمایز سلولی به سمت RPCها و شرایط تکثیر و نگهداری آنها در محیط کشت سلولی را فراهم میکند و ابزار قدرتمندی برای ارزیابی پویایی تکثیر و تمایز سلولهای حاصل بهشمار میآید.
نتایج نشان داد که رده سلولی pRAX-hESC ضمن حفظ ویژگیهای پرتوانی و ظرفیت تکثیر بالا، از پتانسیل تمایزی قابلتوجهی به سمت RPCها برخوردار است. این ویژگیها، این رده سلولی را به یک ابزار زیستی ارزشمند برای بهینهسازی کشتهای طولانیمدت، حفظ هویت عملکردی RPCها و استانداردسازی فرآیندهای تولید سلولی تبدیل میکند. افزون بر این، این رده میتواند بهعنوان منبع سلولی قابل اعتماد برای مطالعات پیشبالینی و پایش دقیق کشت و نگهداری سلولی مورد استفاده قرار گیرد.
در مجموع، این پژوهش افق تازهای در توسعه درمانهای سلولی مبتنی بر سلولهای بنیادی برای بیماریهای تحلیلبرنده شبکیه میگشاید و میتواند نقش مهمی در تولید RPC با قابلیت پایشپذیری درمانهای نوین بینایی در آینده ایفا کند.
لینک مقاله: https://doi.org/10.1007/s11626-025-01133-z
تاریخ انتشار: ۱۴۰۴/۱۲/۰۴
