بهبود ماندگاری سلول‌های پیوندی و حفاظت از سلول‌های بینایی با رویکردی نوین در پژوهشگاه رویان

پژوهشگران پژوهشگاه رویان در مطالعه‌ای آزمایشگاهی و پیش‌بالینی نشان داده‌اند که استفاده از ماتریکس خارج‌سلولی مشتق از سلول‌های رنگدانه‌ای شبکیه می‌تواند به ماندگاری بهتر سلول‌های پیوندی، حفظ سلول‌های حساس به نور و بهبود عملکرد بینایی در مدل‌های حیوانی مبتلا به تخریب شبکیه کمک کند؛ یافته‌ای که می‌تواند مسیر تحقیقات آینده برای توسعه روش‌های درمانی بیماری‌های تحلیل‌برنده شبکیه را هموارتر کند.
این پژوهش با مشارکت فاطمه‌سادات حسینی مزینانی، محمد کاظمی آشتیانی، آزاده مرادمند و لیلا ستاریان از پژوهشگاه رویان جهاد دانشگاهی انجام شده و نتایج آن در سال ۲۰۲۶ میلادی در نشریه بین المللی و معتبر Matrix Biology Plus منتشر شده است.
یکی از چالش‌های مهم در پیوند سلول برای درمان بیماری‌های تخریب‌کننده شبکیه، از جمله دژنراسیون ماکولا، زنده ماندن سلول‌های پیوندی و استقرار مناسب آن‌ها در بافت آسیب‌دیده است. سلول‌های رنگدانه‌ای شبکیه نقش مهمی در حمایت از سلول‌های گیرنده نور دارند؛ سلول‌هایی که دریافت نور و تبدیل آن به پیام‌های عصبی را بر عهده دارند. آسیب و از بین رفتن این سلول‌ها می‌تواند به کاهش بینایی منجر شود.
در این میان، ماتریکس خارج‌سلولی، شبکه‌ای از پروتئین‌ها و مولکول‌های طبیعی پیرامون سلول‌هاست که به اتصال، بقا و سازمان‌یافتگی آن‌ها کمک می‌کند. پژوهشگران در این مطالعه بررسی کردند که آیا استفاده از ماتریکس به‌دست‌آمده از سلول‌های رنگدانه‌ای شبکیه می‌تواند شرایط مناسب‌تری برای استقرار سلول‌های پیوندی فراهم کند یا خیر.
در این مطالعۀ امیدوار کننده، پژوهشگران ابتدا اثر ماتریکس خارج‌سلولی را بر رشد و آرایش سلول‌های رنگدانه‌ای شبکیه در محیط آزمایشگاه بررسی کردند. نتایج نشان داد استفاده از این ماتریکس، تکثیر سلول‌ها را تا حدی افزایش می‌دهد و به شکل‌گیری لایه‌ای منظم‌تر از سلول‌ها کمک می‌کند.
در مرحله بعد، سلول‌های رنگدانه‌ای شبکیه مشتق از سلول‌های بنیادی انسانی، همراه با این ماتریکس به شبکیه حیوانات مبتلا به تخریب شبکیه پیوند زده شدند. در یکی از مدل‌های موشی، میزان پوشش شبکیه توسط سلول‌های پیوندی در گروه دریافت‌کننده ماتریکس به حدود ۴۷ درصد رسید؛ درحالی‌که این میزان در گروه کنترل حدود ۳٫۶ درصد بود. این تفاوت نشان‌دهنده بهبود قابل‌توجه استقرار و توزیع سلول‌های پیوندی در بافت شبکیه بود.
همچنین در مدل موش صحرایی مبتلا به تخریب تدریجی شبکیه، همراهی سلول‌های پیوندی با ماتریکس با بهبود شاخص‌های عملکرد بینایی در ارزیابی‌های یک و چهار ماه پس از پیوند همراه بود. در بررسی شش‌ماهه نیز ضخامت لایه حاوی سلول‌های گیرنده نور در گروه دریافت‌کننده ماتریکس بیشتر بود که می‌تواند نشانه‌ای از حفاظت بهتر این سلول‌ها در برابر روند تخریب باشد. آثار حفاظتی در نواحی فراتر از محل پیوند نیز مشاهده شد.
یافته‌های این مطالعه که گامی پژوهشی برای توسعه درمان آینده است، نشان می‌دهد که توجه به محیط اطراف سلول‌ها، در کنار انتخاب سلول مناسب برای پیوند، می‌تواند در بهبود نتایج روش‌های مبتنی بر سلول‌های بنیادی اهمیت داشته باشد. ماتریکس مشتق از سلول‌های رنگدانه‌ای شبکیه ممکن است با فراهم کردن بستری مناسب‌تر، به بقای سلول‌های پیوندی و تعامل بهتر آن‌ها با بافت شبکیه کمک کند.
با این حال، این نتایج در مدل‌های حیوانی به دست آمده‌اند و به معنای اثبات اثربخشی این روش در درمان بیماران نیستند. پیش از بررسی کاربرد بالینی، انجام مطالعات بیشتر برای شناخت دقیق ترکیب ماتریکس، روشن شدن سازوکار اثر آن و ارزیابی ایمنی و ماندگاری بلندمدت پیوند ضروری است.
این پژوهش نمونه‌ای از تلاش‌های علمی پژوهشگاه رویان در حوزه سلول‌های بنیادی و پزشکی بازساختی است؛ حوزه‌ای که با بررسی راهکارهای نوین برای حفظ و ترمیم بافت‌های آسیب‌دیده، به دنبال فراهم کردن زمینه علمی برای درمان بیماری‌هایی است که گزینه‌های درمانی محدودی دارند.

مشاهده مقاله
تاریخ انتشار: ۱۴۰۵/۰۸/۲۷

فعالیت‌های پژوهشگاه رویان

goup